دین و اندیشه مصاحبه ها

مصاحبه با یحیی عبدللهی پژوهشگر و استاد دانشگاه/ نسبت فلسفه‌ی شیعی با نبی مکرم اسلام ص

نوشته شده توسط admin

مصاحبه با یحیی عبدللهی پژوهشگر و استاد دانشگاه/
نسبت فلسفه‌ی شیعی با نبی مکرم اسلام ص

بسمه تعالی
مصاحبه با یحیی عبدللهی پژوهشگر و استاد دانشگاه

۱٫نسبت فلسفه ی شیعی با نبی چیست؟ (فلسفه تاریخ شیعی)
محور حرکت تاریخ در فلسفه تاریخ شیعی، «حجت الهی» است؛ «مَا زَالَتِ‏ الْأَرْضُ إِلَّا وَ لِلَّهِ فِيهَا الْحُجَّةُ»؛ کسی که خداوند او را برگزیده و بعد از ابتلائاتی که متحمل شده است، صلاحیت خود را برای نمایندگی از دین خداوند اثبات کرده و اکنون به میان مردم می آید تا آنها را به مسیر تقرب الهی، هدایت کند. از منظر فلسفه تاریخ شیعی، تاریخ از درگیری و نزاع دو جبهه حق و باطل پدید می آید که بر محور ولایت اولیای الهی و ولایت اولیای طاغوت در مقابل یکدیگر صف آرایی می کنند. ایندو جریان ولایت در آیه ۲۵۷ سوره بقره توصیف شده است: «اللَّـهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَـئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ». لذا در قرآن نیز از دو دسته «ائمه» در دو جریان ولایت حق و باطل سخن می گوید: « وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا …» ﴿الأنبياء: ٧٣﴾ و «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ…» ﴿القصص: ٤١﴾». همه وقایع تاریخ ذیل ایندو جریان ولایت و بر محور ایندو دسته امام رقم می خورد.
هر صحنه از تاریخ، میدان نزاع و تقابل این دو جریان ولایت است؛ در یک طرف انبیاء الهی و ائمه معصومین ع و در طرف مقابل، شیاطین انس و جن قرار دارند که سعی دارند جامعه بشری را به سمت ولایت خود سوق دهند؛ « وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنسِ وَالْجِنِّ …» ﴿الأنعام: ١١٢﴾. بنابراین جبهه حق بر محور انبیاء ع سامان می یابد و با ولایت و هدایت او جامعه مومنین رشد و تکامی پیدا می کند.
نکته حائز اهمیت اینکه اولیاء و حجج الهی که در امتداد ولایت خداوند متعال، جامعه مومنین را در اعصار مختلف هدایت و سرپرستی می کنند، در میان خود نیز محور دارند و در رأس همه آنها وجود مقدس نبی اکرم (صل الله علیه وآله) قرار دارد که اشرف مخلوقات است و ولایت دیگر انبیاء ع نیز در پرتو تولی آنها به حضرت ص و اهل بیت طاهرینش ع به دست آمده است؛ «وَلَايَتُنَا و لَايَةُ اللَّهِ الَّتِي لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً قَطُّ إِلَّا بِهَا».

۲٫انچه هانری کربن از حکمت نبوی می گوید نسبتش با تفکر شیعی چیست؟
هانری کربن تعلق بسیاری به آموزه های شیعی داشت و در حوزه فکر و اندیشه نیز فلسفه را با گرایش های عرفانی، باطنی و تأویل گرا می پسندید؛ او فلسفه اسلامی را «حکمت نبوی» و یا «فلسفه شیعی»می نامید. تأثیرپذیری فلسفه اسلامی از آموزه های وحیانی بر کسی پوشیده نیست، البته اختلاف نظام تعاریف و شبکه معانی فلسفه موجود با معارف وحیانی نیز قابل اثبات است. نسبت میان حکمت و نبوت از دیرباز در فلسفه مطرح بوده است، به عنوان مثال ابن سینا به تفصیل به نسبت ایندو پرداخته است. به طور متعارف در فلسفه، خط فلاسفه، موازی خط انبیاء به حقایق عالم راه پیدا می کنند و عقل و نقل، هردو کاشف از واقع می توانند باشند. اما در قرائت های عرفانی، مبتنی بر هستی شناسی خاص عرفان نظری، دوگانه حکمت و نبوت به یکدیگر نزدیک می شود و به وحدت سوق پیدا می کند! در اینصورت عارف و فیلسوف نیز همچون نبی به وحی دسترسی دارند و نبی نیز از تعقل، کشف و شهود و حدس و خیال بهره می برد!
هردو تفکر «استقلال» خط حکمت و نبوت و «وحدت» ایندو، با آموزه های اصیل شیعه ناسازگار است، نسبت صحیح میان ایندو تبعیت حکمت از نبوت است. حکمت آنگاه حکمت نبوی و وحیانی می شود که متعبد به وحی شود و البته در عین حال از عقلانی بودن نیز خارج نشود؛ چگونگی این طرح را در نظریه «فلسفه تابع وحی» (فتوح) تبیین کرده ایم.
 ۳٫ به لحاظ تاریخی چه اتفاقی بعد از وفات حضرت رسول رخ می دهد؟ و ایا می توان گفت اولین جرقه ها برای تفکیک شیعه و سنی زده می شود یا نه؟
پاسخ کامل به این سوال نیازمند مجال بیشتری است اما من از یک منظر به این سوال پاسخ می دهم؛ اختلاف محوری شیعه و سنی بر مساله «ولایت و امامت» است؛ شیعه معتقد است ولایت امام، محور دین است و «شریعت» بدون ولایت امام، ناقص است. «شریعت» بدون «ولایت» همچون جسد بدون روح است. لذا در روایات بسیاری بر این نکته تأکید شده است که شریعت بدون ولایت باطل و بی فایده است و تقرب الهی می بایست از مسیر ولایت امام واقع شود؛ «بِنَا عُبِدَ اللَّهُ، وَ بِنَا عُرِفَ اللَّهُ، وَ بِنَا وُحِّدَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالى‏»، «لَوْلَانَا مَا عُبِدَ اللَّهُ». بنابراین «ولایت امام»، حلقه واسطه «شریعت» و «توحید» است. اتفاق مهمی که در سقیفه افتاد این بود که این حلقه واسطه حذف شد و ادعا شد، «شریعت» برای وصول به «توحید» کفایت می کند. بنابراین اساس اختلاف این دو تفکر، بر سر ضرورت ولایت امام است و نقطه ظهور آن نیز سقیفه است.

۴٫ایده ی وحدت دراسلام در تشیع دقیقا به چه معنایی است؟ که در عین حال اساس دین را پوشش دهد و در عین حال معتقدات اساسی تشیع را مغفول نگذارد؟
وحدت و هماهنگی نیازمند «محور» است، بدون تعیین محور وحدت، سخن گفتن از وحدت صرفاً شعار است. این محور چیست؟ برخی سعی می کنند بر محور اشتراکات اعتقادی مثل توحید و کتاب و قبله واحد، وحدت را تعریف کنند، البته این ها هم می تواند سطحی از وحدت را محقق سازد اما صرفاً وحدت فرهنگی است و برای برخی نخبگان فرهنگی و ایجاد برخی روابط فرهنگی مفید است. اساس و زیربنای وحدت، پایگاه سیاسی آن یعنی «ولایت» است. مقصود از ولایت دراینجا، ساختار قدرت و مدیریت و اداره و سرپرستی است. لذا ما با اهل سنت داخل کشور که ساختار سیاسی کشور ما را پذیرفته اند به وحدت رسیده ایم اما با قدرت های سیاسی دیگر چندان موافق نبوده ایم، چون آنها ذیل ولایت دیگری رفته اند. بنابراین سطوح و مراتب وحدت، تابع سطوح پذیرش ولایت است، نسبت به اهل سنت داخل کشور می بایست نهایت مدارا و همکاری را داشته باشیم و به عقاید آنها احترام بگذاریم. آنها سرمایه های این نظام اسلامی هستند برای پیشبرد کشور به سمت اهداف متعالی همچون تمدن اسلامی. اما نسبت به دیگر طوایف اهل سنت در دیگر کشورها، سطح وحدت، تابع سطح همگرایی سیاسی است که به چه میزان می توان آنها را در برابر دشمن محوری اسلام هم جهت و متحد کرد. لذا دراین مسیر می بایست به سمت وحدت حداکثری در کانون قدرت سیاسی علیه استکبار جهانی حرکت کنیم. بنابراین نقطه ثقل وحدت، ولایت سیاسی است و نه صرفاً اشتراکات فرهنگی.

۵٫اگر تشیع اصول دینش با امامت سرشته می شود به چه معنایی از وحدت می توان حرف زد؟
سوال بسیار مهمی است که پاسخ آن، ادامه پاسخ سوال قبل است! اگر محور وحدت را ولایت سیاسی تعریف کردیم، هرچند ما کانون این ولایت را ولایت الهی و در مرتبه بعد، ولایت ائمه اطهار ع می دانیم، اما لزومی ندارد که وحدت را منوط به پذیرش امام کنیم، بلکه می توان امتداد این ولایت را در بسیاری از موضوعات اجتماعی و سیاسی، نقطه شروع تفاهم و همگرایی قرار داد. به عنوان مثال موضع گیری ما نسبت به عدل و ظلم در عالم، تابع عقلانیتی است که ذیل ولایت امام شکوفا شده است، اما ما می توانیم این عقلانیت را بدون اشاره به پشتوانه آن، مبداء تفاهم و گفتگوی مشترک قرار دهیم. ما حتی می توانیم با ادبیات کاملاً عقلی حتی با مشرکین به تفاهم برسیم و در یک فرایند عقلی و نظری آنها را به معارف اهل بیت (علیهم السلام) سوق دهیم. نفس این فرایند، مسیر در حرکت ولایت امام است اما نیازی نیست پذیرش ولایت امام در نقطه مبداء صورت بگیرد. الان تمدن مادی کفار توانسته است مبانی، ارزش ها و به تعبیر دقیق تر، ولایت خود را تا سبک زندگی مردم مثل الگوی خوراک و پوشاک و روابط اجتماعی و صنعت و فناوری ها مختلف پیش ببرد و از این طریق در اخلاق و باورهای انسان ها نفوذ و تصرف می کند بی آنکه نیازمند پذیرش اعتقادات نفهته در پشت دست آنها در بدو امر باشد، بله به تدریج اعتقادات جامعه به سمت این ارزش ها گرایش پیدا می کند. تمدن مادی غرب، در مدیریت اجتماعی ابتدا نیازهای اجتماعی را توسعه می دهد سپس این نیازها را با محصولات و ساختارهای خود ارضاء می کند و ذائقه های اجتماعی را به سمت خاصی سوق می دهد. همچنین از ابزار هنر و رسانه، برای مدیریت احساسات و عواطف، حداکثر بهره را می برد. بنابراین پیدایش وحدت و تفاهم اجتماعی، فرایند پیچیده ای دارد که معمولاً در بحث «وحدت جامعه اسلامی» کمتر مورد دقت قرار می گیرد.
بنابراین ما می توانیم امتداد ولایت امام در موضوعات و ساختارهای مختلف را نقطه شروع تفاهم قرار دهیم، بدون آنکه ابتدائاً نیازی به اعتقاد به امامت باشد. به عنوان مثال در حوزه ولایت سیاسی می توانیم مظاهر ولایت امام را در نسبت با مسائل عدل و ظلم جهانی مبداء حرکت به سوی وحدت قرار دهیم، مسائلی مثل: موضع گیری نسبت به فلسطین، جنگ یمن، تروریسم، مقابله با تبعیض های نژادی، استقلال و آزادی کشورها و… می تواند نقطه شروع های تفاهم و گفتگو و مذاکره با دیگر کشورهای اسلامی باشد. این همگرائی های سیاسی تأثیر بسزایی در تقریب عقاید و مذاهب خواهد داشت.

🌾🌾🌾🌾


gandomteam.ir
gandom_team@

درباره نویسنده

admin

دیدگاهتان را بنویسید